فازهای التیام زخم؛ علائم هشدار و فاز های ترمیم

فازهای التیام زخم در چهار فاز حیاتی انجام می شود. ابتدا هموستاز با انعقاد خون از خونریزی جلوگیری می کند. سپس فاز التهاب برای پاکسازی عفونت ها اغاز می شود. در مرحله سوم تکثیر یا بافت سازی عروق جدید و کلاژن تشکیل می شوند. در نهایت فاز بلوغ ساختار پوست را بازسازی و محکم می کند. اختلال در هر فاز روند التیام را متوقف کرده و زخم مزمن ایجاد می کند. مشاهده علائم هشدار دهنده مانند درد شدید بوی بد ترشحات عفونی و زخم عفونی یا تب بالا نشانه خطر است و برای درمان به پزشک متخصص نیاز دارد.

فاز هموستاز (لخته شدن خون و قطع خونریزی) 

هموستاز مرحله ای از مراحل ترمیم زخم است که با قطع خونریزی و لخته شدن خون در محل زخم شروع می شود. وقتی قسمتی از بدن، خونریزی می کند اولین مرحله شروع مرحله ی هموستاز و انقباض عروق خونی است که باعث کاهش خونریزی می شود.

سپس پلاکت ها برای پوشاندن دیواره ی عروقی آسیب دیده به هم می چسبند و انعقاد رخ می دهد. تعداد زیادی پلاکت با چسب فیبرینی به هم می چسبند و مانند یک تور سلول های قرمز خون را به دام می اندازند و خونریزی را قطع می کنند. پروسه هموستاز خیلی سریع اتفاق می افتد. بعد از آن اولین داربست فیبرینی در زمان ۶۰ ثانیه با چسب فیبرین تشکیل می شود و چون از حالت مایع به حالت ژله ای برای تشکیل لخته خون درمی آید و پروترومبین را آزاد می کند. تشیکیل ترومبوز یا لخته، پلاکت ها یا سلول های خونی را در ناحیه زخم نگه می دارد.

ترومبوز اگرچه در مرحله ی ترمیم زخم مهم است اما خود باعث بروز مشکلاتی می شود، به طور مثال اگر لخته از دیواره عروق جدا شود و وارد گردش خون سیستمیک شود، امکان ایجاد سکته و آمبولی ریه و یا حمله قلبی را ایجاد می کند.

“The wound healing process consists of 4 overlapping phases hemostasis, inflammation, proliferation, and remodeling.”

روند ترمیم زخم از ۴ مرحله همپوشان تشکیل می شود: هموستاز، التهاب، تکثیر و بازآرایی.

منبع: ncbi

فاز التهاب

التهاب فاز دوم در ترمیم زخم از مراحل فازهای التیام زخم است و بلافاصله بعد از آسیب دیدن رگ های خونی و نشت مواد موجود در رگ های خونی ( که شامل آب، نمک و پروتئین است )، به بیرون رگ شروع می شود و علت ایجاد تورم موضعی نیز می باشد. التهاب هم سبب کنترل خونریزی می شود و هم از عفونت جلوگیری می کند. در طی مرحله ی التهاب، سلول های سفید خونی، فاکتورهای رشد، مواد مغذی و آنزیم ها به سمت منطقه ی آسیب دیده حرکت می کنند که خود این عمل منجر به تورم، قرمزی، درد و حالت های مختلف مرحله التهابی می شود.

التهاب یک بخش طبیعی از پروسه ی ترمیم زخم است و فقط در مواردی که مشکل ایجاد شود، باعث طولانی شدن این مرحله از درمان زخم می شود.

فاز تکثیر

 فاز تکثیر در ترمیم زخم، زمانیکه در زخم بازسازی و نوسازی بافت جدید شکل می گیرد، شروع می شود. بافت جدید با کلاژن و ماتریکس خارج سلولی ساخته می شود، علاوه بر آن یک شبکه جدید از رگ های خونی باید ساخته شود و یک بافت گرانوله ی سالم با اکسیژن رسانی کافی و تغذیه مناسب تولید می شود.

مایوفیبروبلاست باعث می شود زخم منقبض شود. لبه های  زخم با استفاده از سلول های ماهیچه ای دودی که به هم فشار می آورند موجب بسته شدن زخم می شوند. در فازهای ترمیم و درمان زخم، مرحله ی گرانولاسیون بافت قرمز یا صورتی است که بافت ناهموار و ناصاف دارد و بافت گرانوله ی سالم به راحتی خونریزی نمی کند. بافت گرانوله ی تیره می تواند نشانه ی کم آبی باشد.

فاز بلوغ

فاز بعدی در مراحل و فازهای التیام زخم ، فاز بلوغ زمانی است که کلاژن نوع III به نوع I تغییر و تبدیل می شود و زخم کاملا بسته می شود. سلول هایی که در این مرحله نیاز نیستند به سمت آپوپتوز یا مرگ برنامه ریزی شده، حرکت می کنند. در فاز بلوغ، کلاژن در طول خطوط فشاری دوباره جذب می شوند و بنابراین فیبرهای کلاژن می توانند به هم نزدیک و نزدیک ترو متراکم شوند.

متراکم تر شدن فیبرهای کلاژن، اسکار ضخیم زخم را کاهش می دهد، در اصل ریمودله شدن از روز ۲۱ بعد از آسیب شروع می شود و تا یک سال بعد ادامه دارد. حتی زخمی که ترمیم شده و پوست آن بسته شده باشد، در زیر پوست ریمودله شدن همچنان در حال انجام است.

مراحل درمان زخم یک روند پیچیده و شکننده است. عدم پیشرفت در مراحل درمان زخم می تواند منجر به زخم مزمن شود. عوامل موثر بر زخم های مزمن عبارتست از بیماری های وریدی، عفونت، دیابت و کمبود متابولیک سالمندان. با مراقبت از زخم بوسیله تمیز و مرطوب نگه داشتن زخم و محافظت از زخم و بهبود زخم در برابر آسیب مجدد یا عفونت و درمان زخم های وریدی ، می توان به روند درمان زخم سرعت بخشید.

عوارض التیام زخم چیست؟

• خونریزی ( hemorrhage )
• عفونت ( infection )
• باز شدن زخم ( dehiscence)
• بیرون ریختن احشا (evisceration)

خونریزی :

• خروج مختصری خون از زخم طبیعی است، اما خونریزی زیاد غیر طبیعی محسوب می شود.
• هماتوم: تجمع خون در زیر پوست است که معموالا به رنگ متمایل به آبی )کبودی)  می باشد.
• خطر خونریزی به ویژه طی 48 ساعت اول بعد از جراحی بیشتر است.

عفونت :

عفونت که از جمله عوارض دیررس در زخم ها است می تواند با علائم زیرهمراه باشد:  

• التهاب و قرمزی اطراف زخم ترشحات
• چرکی درد و سوزش محل زخم
• تب ، تعریق ، تشنگی ، لرز و بیحالی
• التهاب غدد لنفاوی

باز شدن زخم وبیرون ریختن احشا :

از عوارض جدی بعد از عمل میباشد. عواملی چون چاقی ، تغذیه ناکافی ، ترومای متعدد ، بخیه ناکافی یا نامناسب ، سرفه زیاد ، استفراغ احتمال ایجاد این عوارض را می افزاید.

تفاوت بیولوژیکی ترمیم در زخم های سطحی و عمیق

زخم سطحی معمولا فقط لایه اپیدرم را درگیر می کند و ترمیم آن بیشتر با مهاجرت سلول های پوستی و بازسازی سریع حتی در زخم سوختگی و سطح آن انجام می شود. در این حالت، چون لایه های عمقی سالم می مانند، خطر اسکار کمتر است و بهبود زخم زودتر رخ می دهد. اما زخم عمیق به درم، بافت زیر جلدی یا حتی عضله می رسد و برای ترمیم به لخته، التهاب کنترل شده، بافت گرانوله، رگ سازی و کلاژن سازی نیاز دارد. هرچه عمق آسیب بیشتر باشد، احتمال عفونت، باز شدن زخم و اسکار برجسته نیز بیشتر می شود.

نقش کلیدی تغذیه در سرعت التیام

تغذیه مناسب یکی از پایه های اصلی ترمیم زخم است، چون بدن برای ساخت کلاژن، تکثیر سلولی و دفاع در برابر عفونت به انرژی و ریزمغذی کافی نیاز دارد. پروتئین کافی به بازسازی بافت کمک می کند و کمبود آن روند جوش خوردن را کند می سازد. ویتامین سی در ساخت کلاژن نقش مستقیم دارد و روی برای تقسیم سلولی و ترمیم اپیتلیوم ضروری است. کم آبی، رژیم ضعیف و کمبود کالری می توانند فاز تکثیر را مختل کنند. در بیماران دیابتی، سالمندان و افراد با زخم مزمن، ارزیابی تغذیه باید بخشی از درمان باشد.

ویژه: کلینیک زخم تهران

علائم هشدار دهنده

برخی نشانه ها در روند ترمیم زخم طبیعی نیستند و باید جدی گرفته شوند. افزایش قرمزی اطراف زخم، گرمی موضع، تورم رو به رشد و درد شدید می تواند علامت التهاب کنترل نشده یا عفونت باشد. ترشح چرکی، بوی نامطبوع، تغییر رنگ بافت زخم و تأخیر واضح در بسته شدن آن نیز از هشدارهای مهم به شمار می روند. اگر تب، لرز، بی حالی یا گسترش قرمزی به اطراف زخم دیده شود، مراجعه سریع به پزشک ضروری است. در زخم های عمیق، زخم دیابتی یا زخم هایی که مدام باز می شوند، بررسی تخصصی نباید عقب بیفتد.

سوالات رایج درباره فازهای التیام زخم

نظرات مخاطبین

سامان نیکوکار

“بخش مربوط به مراحل ترمیم زخم برای من که اطلاعات علمی نداشتم خیلی جالب بود. نمی‌دانستم سلول‌های بدن چطور مثل یک تیم ساختمانی ابتدا با لخته خون جلوی خونریزی را می‌گیرند و بعد شروع به بازسازی پوست می‌کنند.”

آرزو کامران

“ تفاوت زخم سطحی و عمیق خیلی خلاصه و عالی بود. تازه متوجه شدم چرا بریدگی‌های سطحی کاغذی بدون اسکار خوب می‌شوند اما زخم‌های عمیق‌تر که نیاز به بخیه دارند، همیشه جایشان روی پوست باقی می‌ماند.”

کیوان جمشیدی

“من فکر می‌کردم اگر زخم را خشک نگه دارم زودتر دلمه می‌بندد و خوب می‌شود. با خواندن این مطلب و توضیحات مربوط به نیاز سلول‌ها به رطوبت در فاز تکثیر، فهمیدم که پانسمان‌های نوین چقدر روش بهتری هستند.”

نازنین فرید

“جدول علائم هشدار دهنده عفونت به من کمک کرد تا تب و لرز خفیف مادرم بعد از عمل را جدی بگیرم. با مراجعه به موقع به پزشک متوجه شدیم زخم وارد فاز عفونت شده و با آنتی‌بیوتیک کنترل شد.”

پیمان خسروی

“توضیحات مربوط به نحوه شستشوی زخم با سرم شستشو به جای بتادین مستقیم روی زخم باز، واقعاً برای ما که در خانه بیمار داریم کاربردی بود. متاسفانه هنوز خیلی‌ها این اشتباه سنتی را انجام می‌دهند.”

 /  / زخم سوختگی /