پانسمانهای نوین بر خلاف پانسمانهای سنتی و گاز استریل خشک، برای مدیریت اختصاصی میکرو‌محیط زخم (Wound Microenvironment) طراحی شده‌اند و انتخاب نوع آن‌ها بر اساس میزان ترشح، عمق، بار باکتریایی و خونرسانی بافت صورت می‌گیرد. این پانسمان‌ها با ایجاد یک بستر زیست‌سازگار و هیدراته، سرعت تکثیر سلولهای فیبروبلاست و رگ‌زایی را به حداکثر رسانده و مانع از آسیب به بافت گرانولاسیون جوان در زمان تعویض می‌گردند. استفاده از این تکنولوژی در انواع آسیب‌های حاد، سوختگی‌ها، ضایعات جراحی و به ویژه زخم‌های مزمن و مقاوم به درمان، دوره نقاهت بالینی را به شدت کاهش داده و مانع از گسترش عفونت و خطراتی نظیر قطع عضو میشود.
زخم‌های دیابتی به علت نوروپاتی محیطی و کاهش اکسیژن‌رسانی بافتی، روندی بسیار کند در ترمیم دارند. پانسمانهای هیدروکلوئید و هیدروژل با آبرسانی مداوم به بافت‌های خشک و تحریک مهاجرت سلولی، لایه‌های کراتینوسیت را فعال کرده و از تخریب استخوان و عفونت‌های عمیق انگشتان و کف پا جلوگیری میکنند.
در بیماران کم‌تحرک و بستری طولانی، فشار مداوم بر روی برجستگی‌های استخوانی (ساکرم، پاشنه و باسن) باعث ایسکمی و نکروز بافت میشود. فوم‌های بالشتکی پلیاورتان چندلایه با توزیع یکنواخت نیرو و جذب ترشحات، از بافت در برابر سایش مکانیکی و گسترش عمقی زخم به استخوان محافظت میکنند.
ترشحات سنگین اگزودا حاوی آنزیم‌های پروتئولیتیک هستند که لبه‌های پوست سالم را دچار ماسراسیون (خیس‌خوردگی و لیز شدن) میکنند. پانسمانهای آلژینات سدیم (مشتق از جلبک دریایی) تا ۲۰ برابر وزن خود ترشحات را جذب کرده و با تبدیل شدن به ژل یکپارچه، اگزودا و باکتری‌ها را مهار می‌سازند.
برش‌های جراحی که دچار بازشدگی (Dehiscence) یا آلودگی چرکی شده‌اند، نیاز به پاکسازی بیوفیلم دارند. پانسمانهای نوین حاوی نانوذرات نقره و پانسمانهای عسل مدیکال، خاصیت آنتی‌باکتریال قدرتمند و بدون مقاومت دارویی ایجاد کرده و مانع از ورود پاتوژن‌های بیمارستانی به جریان خون میشوند.
سوختگی‌های درجه دو و سه سطحی همراه با دردهای شدید ناشی از تماس پایانههای عصبی با هوا و از دست رفتن مقادیر بالای آب میان‌بافتی هستند. هیدروژل‌ها و گازهای بیولوژیک ژلهای خنک‌کننده، ضمن تسکین فوری سوزش بیمار، محیطی مرطوب جهت بازسازی بدون اسکار بافت اپیدرم فراهم میکنند و هنگام جداسازی از زخم، هیچ‌گونه تاول جدیدی ایجاد نمی‌نمایند.
طراحی مهندسی و ساختار زیست‌فعال پانسمانهای نوین تحولی اساسی در کنترل زخم‌های حاد و مقاوم ایجاد کرده است. برخلاف گازهای استریل سنتی که صرفاً نقش پوشاننده دارند، این ترکیبات دارویی با برهم‌کنش شیمیایی بر روی بستر زخم عمل میکنند. پانسمانهای مدرن با تنوع فرمولاسیون گسترده از جمله ژلهای پلیمری، ورقه‌های جاذب، پودرهای بیولوژیک و فیبرهای جلبکی تولید میشوند. هر یک از این محصولات با تنظیم اسمولاریته، رطوبت بهینه، مدیریت اگزودا و رهاسازی یون‌های ضدعفونیکننده، زمان بسته‌شدن زخم را به کمترین میزان رسانده و از بافت جوان در برابر فشار و عفونت محافظت می‌نمایند.
آلژینات‌ها فرآورده‌هایی طبیعی هستند که از دیواره سلولی جلبک‌های قهوه‌ای دریایی استخراج میشوند. این فیبرها در تماس مستقیم با ترشحات اگزودا، یون‌های کلسیم خود را با سدیم ترشحات مبادله کرده و ژلی ژلاتینی و یکپارچه می‌سازند که تا ۲۰ برابر وزن خود مایع جذب کرده و خونریزی مویرگی را بند می‌آورد.
این پانسمان‌ها از پروتئین خالص کلاژن با منبع حیوانی فرآوری شده و نقش یک داربست زیستی را بازی میکنند. این ذرات با جذب آنزیم‌های مخرب ماتریکس (MMPs)، از تخریب بافت نوپا جلوگیری کرده و با تحریک مستقیم سلولهای فیبروبلاست، سرعت دانه‌گذاری (گرانولاسیون) و بسته‌شدن زخم را جهش می‌بخشند.
فوم‌ها ساختاری متخلخل و پلیمری دارند که ترشحات بافتی سنگین را به شکل عمودی در لایه‌های خود محبوس میکنند. لایه سیلیکونی نرم آن‌ها مانع از چسبیدن به بستر زخم در زمان تعویض شده و لایه اسفنجی بیرونی همچون ضربه‌گیر، از بافت در برابر سایش مکانیکی، فشار بستر و اصطکاک محافظت می‌نماید.
فرآوری شده از عسل پزشکی و آنتی‌باکتریال مانوکا با فعالیت اسمزی بالا که رطوبت اضافه بافت را کشیده و باکتری‌ها را آب‌زدایی و نابود می‌کند. این پانسمان با ایجاد محیطی اسیدی، دبریدمان اتولیتیک (برداشت بافت مرده بدون درد) را تحریک کرده و بوی نامطبوع زخم‌های بدخیم را کاملاً مهار می‌سازد.
این پانسمان ترکیبی از عوامل تشکیل‌دهنده ژل (کربوکسی متیل سلولز و پکتین) با لایه پشتیبان ضدآب است. در تماس با مایع زخم، ژلی زرد و مرطوب ایجاد کرده که پایانههای عصب را پوشش داده و درد بیمار را تسکین می‌دهد؛ بدون نیاز به تعویض روزانه و با مقاومت در برابر شستشو و حمام.
این پانسمان ترکیبی از عوامل تشکیل‌دهنده ژل (کربوکسی متیل سلولز و پکتین) با لایه پشتیبان ضدآب است. در تماس با مایع زخم، ژلی زرد و مرطوب ایجاد کرده که پایانههای عصب را پوشش داده و درد بیمار را تسکین می‌دهد؛ بدون نیاز به تعویض روزانه و با مقاومت در برابر شستشو و حمام.
ساخته شده از هسته‌های سلولزی و پلیمرهای فوق جاذب پودری (SAP) که توانایی قفل کردن مقادیر عظیمی از ترشحات خورنده را در خود دارند. این پدها ترشحات را حتی تحت فشار بانداژ نیز پس نمی‌دهند و از آسیب به لبه‌های پوست سالم (ماسراسیون) به‌طور صددرصد جلوگیری میکنند.
غشاهای نازک و الاستیک پلی‌اورتانی که شفاف و نیمه‌تراوا هستند. این غشا اجازه تبادل گازهای اکسیژن و بخار آب را می‌دهد اما سدی قطعی در برابر مایعات، میکروب‌ها و ویروس‌های محیطی است. شفافیت کامل آن امکان پایش بصرى روزانه زخم بدون باز کردن پانسمان را فراهم می‌آورد.
پانسمانهای نوین برخلاف گاز و پنبه‌های سنتی، سیستم‌های فعال بیولوژیکی هستند که به عنوان یک پوست موقت عمل میکنند. اجرای ناصحیح پروتکل تعویض یا آلوده شدن ساختار هیدروپلیمر این پانسمان‌ها، نه تنها اثر دارویی آن‌ها را متوقف می‌سازد بلکه ریسک کلونیزاسیون باکتریایی را افزایش می‌دهد. برای دستیابی به حداکثر سرعت در بازسازی بافت و پیشگیری از بجاماندن اسکار شدید، رعایت دقیق پروتکل چهارگانه زیر الزامی است.
پیش از قرار دادن پانسمان، شستشوی بافت را فقط با سرم نرمال سالین ولرم (۰.۹٪) یا محلول‌های استریل حاوی پلی‌هگزانید (PHMB) انجام دهید. از مصرف بتادین، الکل یا پراکسید هیدروژن درون حفره زخم جداً خودداری فرمایید؛ زیرا سلولهای جوان فیبروبلاست را درجا نابود میکنند. حاشیه‌های سالم پوست را با گاز استریل به صورت ضربه‌ای خشک کنید و هرگز گاز را روی بستر قرمز نمالید.
نوع پانسمان باید بر اساس میزان ترشح (اگزودا) و عمق آسیب گزینش شود. برای زخم‌های حفره‌ای و بسیار خیس از فیبرهای آلژینات یا فوم‌های جاذب، و برای بافت‌های سیاه (نکروزه) یا خشک از هیدروژل‌های هیدراته‌کننده استفاده نمایید. انتخاب نادرست پانسمان خشک برای زخم پرترشح سبب لیچ‌افتادگی (ماسراسیون) حاشیه و گسترش ابعاد زخم خواهد شد.
پانسمان را از بسته‌بندی استریل با لبه‌های بدون تماس خارج کنید. پد باید دست‌کم ۲ الی ۳ سانتی‌متر فراتر از حاشیه خارجی زخم روی پوست سالم کشیده شود تا عایق‌بندی باکتریایی تضمین گردد. پانسمان را بدون هیچ‌گونه کشیدگی روی سطح قرار دهید و در صورت نیاز با چسب حصیری تنفس‌پذیر یا فیلم شفاف ثانویه آن را بدون انقباض عروقی فیکس کنید.
برخلاف پانسمانهای قدیمی، پانسمانهای مدرن نیازی به تعویض روزانه ندارند؛ چراکه هر بار باز شدن، دمای زخم را کاهش داده و روند میتوز سلولی را تا ۴ ساعت متوقف می‌کند. زمان ایده‌آل تعویض بسته به اشباع ترشحات، بین ۲ تا ۵ روز متغیر است. هر زمان که برآمدگی ترشح به ۱ سانتیمتری لبه پانسمان رسید، زمان جایگزینی فرا رسیده است.
هرگز پانسمان کلاژن یا آلژینات چسبیده به بافت را به زور نکشید! قبل از جداسازی، آن را با سرم نمکی ولرم مرطوب کرده و اجازه دهید ساختار ژلی خودبه‌خود آزاد گردد تا مویرگ‌های تازه پاره نشوند.
در درمان سوختگی‌های درجه ۱، ۲ و ۳، پانسمانهای سنتی (گاز وازلینه) به دلیل چسبیدن به بستر ملتهب زخم و تخریب تاول‌ها منسوخ شده‌اند. پروتکل استاندارد کلینیک دنیای زخم بر پایه رطوبت کنترل‌شده و بازسازی سریع سد پوست عمل می‌کند:
خنک‌سازی موضع، کاهش فوری درد عصبی و هیدراته نگه داشتن بافت جهت پیشگیری از پیشروی عمق سوختگی.
مهار تهاجم سودوموناس و استافیلوکوک و ریشه‌کنی عفونت سوختگی بدون نیاز به شستشوهای دردناک و مکرر.
سازمان‌دهی فیبرهای کلاژن طبیعی جهت ترمیم سطحی و بدون کلوئید و بازگشت کامل انعطاف‌پذیری به پوست.
چرا پروتکل‌های بین‌المللی، استفاده از گاز استریل را در زخم‌های دیابتی، سوختگی و فشاری منسوخ دانسته‌اند؟
مرکز فوق تخصصی درمان زخم‌های مقاوم به درمان، زخم دیابتی، بستر و سوختگی
راهنمای جامع بالینی انتخاب، عملکرد و هزینه‌های پانسمان نوین در کلینیک دنیای زخم
منابع و مراجع علمی
محتوای این مقاله بر اساس آخرین دستورالعمل‌ها، پروتکل‌های درمانی و پژوهش‌های منتشرشده در معتبرترین پایگاه‌های بین‌المللی مراقبت از زخم و پانسمانهای نوین گردآوری شده است:
